Dziś post wybitnie kolejarski. Z pewnością coś dla koneserów
industrialu szeroko pojętego a znikającego z każdym rokiem z pejzażu
Aglomeracji Katowickiej. Oczywistym jest, że i kolej wlicza się w poczet tego
starego stalowo-węglowego świata. Kolej, niegdyś wyznacznik sprawnie
funkcjonującej gospodarki regionu, dziś u nas jest w kompletnym odwrocie. A że
mam zwyczaj uwieczniania wszelkich aspektów związanych z moimi zainteresowaniami
– w tym przypadku historii kolei na ziemiach śląskich – nie omieszkałem wybrać
się nieraz na spacery aby ocenić co też pozostało po tzw. kolejach piaskowych
na terenie rodzinnego Zabrza. A zostało całkiem sporo.
Dla niewtajemniczonych koleje piaskowe to istniejące przez
cały wiek XX sieć dróg żelaznych wożąca piasek podsadzkowy. Wydobywano go
początkowo w dziesiątkach małych piaskowniach rozsianych po całej centralnej
części Wyżyny Katowickiej a kończąc na wielosethektarowych, centralnych
odkrywkach czasów PRL. Piach jako materiał użyteczny, o ciekawej miąższości w
połączeniu z wodą, zapełniał liczne podziemne pustki, powstałe po wybraniu
węgla kamiennego. Zapobiegało to potęgowaniu i tak już niemałych szkód
górniczych oraz deformacji terenu.
Stacja Michał to ostatnia tak duża stacja kolejowa
zachodniego rejonu GOP, d. kolei piaskowej. Posiada 3 kierunki wyjazdowe
(kiedyś był czwarty). Składy pojawiają się tu nieregularnie. Czasem może to być
kilka par w ciągu doby, w inne dni zero.
Normalnotorowa kolej piaskowa dotarła do pruskiego wówczas
Zabrza już w 1905 roku. Wnet liczne składy piaskowe, z charakterystycznymi
parowozami Borsiga na czele, pojawiły się w okolicznych, historycznych (i co za
tym idzie dawno już nieistniejącymi) kopalniami węgla „Królowa Luiza”, „Guido”,
„Brandenburg” (późniejsza KWK Walenty-Wawel) oraz „Hedwigswunsch” (KWK
Pstrowski – d. ruch Jadwiga). Piasek wybierano w piaskowniach pod Przezchlebiem
oraz Pyskowicami – dziś zalane kopalnie tworzą zespół dużych jezior
Dzierżno-Pławniowice.
Opuszczony, smutny posterunek Michał 2 (Mi2). Budynek zabity
dechami, choć tory nadal jeżdżone – tyle, że zwrotnice są obsługiwane ręcznie,
przez drużynę trakcyjną. Kiedyś z rejonu odchodził jeszcze trzeci tor w kierunku
Kopalni „Ludwik”.
W okresie PRL całą dotychczas sieć kolei przemysłowych
skonsolidowano i rozbudowano – wraz z kopalniami piasku. Przeprowadzono
elektryfikację, wybudowano liczne stacje, posterunki ruchu oraz mosty zsypowe
piasku. Te zabiegi nie ominęły naturalnie rejonu Zabrza. Do dziś istnieje w
dzielnicy Biskupice jeden z ostatnich most zsypowy – Wojciech – na który
docierają pociągi z kruszywami i piaskiem, wydobywanym w odległej o ponad 40 km
piaskowni w Kotlarni na pograniczu Śląska i Opolszczyzny. Dziś one jednak nie
służą posadzaniu wyrobisk a celom budowlanym.
Kolej przekracza górą linię kolejową PKP Gliwice-Bytom
(1876) oraz tzw. starą autostradę tej samej relacji (1936).
Warto wiedzieć, że w okresie największego rozkwitu kolei
piaskowej, sieci zupełnie niezależnej od
sieci PKP, posiadały one ponad 300 km torowisk, 77 posterunków ruchu oraz
własne warsztaty. W 1989 roku – na rok przed formalną likwidacją
przedsiębiorstwa – koleje posiadały w czynnej służbie 200 lokomotyw – 79
elektrowozów, 79 spalinowozów, 42 parowozy.
W dzielnicy Biskupice główną arterię kołową, kolej
przekroczyła nitowanym wiaduktem, już w 1905 roku.
Raczej nie zdarzało mi się ganiać z aparatem za konkretnymi
pociągami jak to mają w zwyczaju miłośnicy kolei. Wprost przeciwnie – na
poniższych fotografiach ukazuję cichy świat kolei, który trzyma się ostatkiem
sił. W międzyczasie znikło sporo tras oraz cała trakcja elektryczna. Wprawdzie
z zabrzańskich torowisk, niegdysiejszych kolei piaskowych, nadal korzystają
składy towarowe obsługujące KP Kotlarnia, KWK Makoszowy-Sośnica,
Elektrociepłownię Zabrze oraz Haldex Szombierki, to jednak niewiele ma to
pewnikiem wspólnego z natężonym ruchem lat PRL.
Na liniach kolei przemysłowych do dziś zachowało się wiele
ciekawych obiektów inżynieryjnych, w tym ten blisko 300-metrowy tunel w dzielnicy
Zaborze, z ok. 1930 roku.
Cisza. Spokój. Mimo wszystko wiem doskonale, gdy siedzę i
przygotowuję tenże post o kolejach piaskowych, ok. godz. 23:30, z pełnym
rumorem obok mojego domu przejeżdża skład towarowy. Wtedy na pewno wiem, że dawna
kolej piaskowa w Zabrzu nadal żyje swoim, charakterystycznym życiem.
Fragment szlaku. W tle majaczą kominy koksowni Jadwiga
(1884), w dole osiedle robotnicze Borsigwerk (lata 70. XIX wieku) oraz jakieś
bajtle idące torem.
